• Αρχική
  • Blog
  • Βιωμένη πραγματικότητα και ποιητικό όραμα

Βιωμένη πραγματικότητα και ποιητικό όραμα

Βιωμένη πραγματικότητα και ποιητικό όραμα

Αισθάνομαι ιδιαίτερη χαρά για τη συμμετοχή μου στην αποψινή εκδήλωση προς τιμήν του ποιητή Τίτου Πατρίκιου. Με συνδέει μαζί του φιλία σαράντα χρόνων. Στο διάστημα αυτόέχουμε μοιραστεί πολλές ευχάριστες στιγμές, κάποτε και πολύ οδυνηρές ώρες. Έτσι, όταν μού έγινε η πρόταση να είμαι ένας εκ των ομιλητών, δέχτηκα χωρίς καμιά αναστολή ή επιφύλαξη. Εκτός των άλλων, συντρέχει και μια πρόσθετη και πρόσφατη αφορμή για τη σημερινή βραδιά. Πριν λίγους μήνες, κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Κίχλη σε δύο επιβλητικούς τόμους συνολικής έκτασης 1.000 σελίδων το οριστικό corpus των ποιημάτων του.

Καθώς διέτρεχα αυτούς τους δύο τόμους, σταμάτησα στα «έργα του ίδιου» τα οποία, πολύ εύστοχα, έχουν τοποθετηθεί στο τέλος, μετά τα ποιήματα, και όχι στις εναρκτήριες σελίδες, όπως συμβαίνει συνήθως, και καλύπτουν σχεδόν δύο ολόκληρες σελίδες. Τότε διαπίστωσα για μιαν ακόμη φορά πως, πέρα από την πάντοτε ακμαία ποιητική παραγωγή του, ο Πατρίκιος έχει εκδώσει τέσσερα βιβλία με πεζά κείμενά του και έξι τόμους με μεταφράσεις κομβικών έργων της ξένης γραμματείας και φιλοσοφίας, της γαλλικής κατά προτίμηση, όπως έργα των Λούκατς, Αραγκόν, Σταντάλ, Μπαλζάκ, Βαλερύ.

Σήμερα, ο επαρκής μα και ο λιγότερο ενημερωμένος γνώστης και αναγνώστης της νεοελληνικής λογοτεχνίας μπορεί εύκολα να καταθέσει την άποψή του για τη δημιουργική προσωπικότητα του Πατρίκιου, με τα ακόλουθα λόγια: πρόκειται για έναν σημαντικό ποιητή, από τους πιο αναγνωρισμένους που διαθέτουμε, για έναν εξαιρετικό μεταφραστή, για έναν άνθρωπο που είχε εξοριστεί και ταλαιπωρηθεί για τις αριστερές ιδέες του και που ανήκε, κατά τα προδικτατορικά χρόνια, στην εκδοτική ομάδα του λαμπρού περιοδικού Επιθεώρηση Τέχνης. Τούτες οι στοιχειώδεις πληροφορίες αναδύονται από την άμεση επαφή του αναγνώστη με το έργο του Πατρίκιου, επαφή από την οποία μπορεί κανείς να συγκροτήσει πληρέστερη εικόνα τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τον δημιουργό. Γιατί, κάθε ποιητής εισπράττει και αποδίδει το όραμά του για τη ζωή και για τον κόσμο μέσα από την δική του ξεχωριστή οπτική. Και σε κάθε περίπτωση, πιστεύω πως δεν παύει να αυτοβιογραφείται και να μας περιγράφει τα όσα είδε και τα όσα γνώρισε στη ζωή του. Απ’ αυτή την άποψη, θεωρώ πως όλα τα έως τώρα ποιητικά βιβλία του Τίτου συνιστούν μιαν απολύτως νόμιμη απόπειρα αυτοβιογραφικού δοκιμίου σε στίχους, μια συναίρεση βιωμάτων, εντυπώσεων και εμπειριών. Η εκτεταμένη παιδεία του και η δοκιμασμένη από τον χρόνο συγγραφική ικανότητά του έχουν καταστήσει τα βιβλία του εγκόλπια της ανθρώπινης μοίρας. Γιατί, εκτός των άλλων, για να χρησιμοποιήσω μια γνωστή φράση του Τ.Σ. Έλιοτ, «ενσωματώνει τη λογιοσύνη στην ευαισθησία».

Η πρώτη εμφάνισή του στην Ποίηση, πραγματοποιείται πολύ νωρίς, το 1943 (όταν ο ίδιος ήταν 15 χρόνων) στο περιοδικό Ξεκίνημα της νιότης, με το ποίημα «Αν βρεις», που περιλαμβάνεται τώρα στον πρώτον τόμο, μαζί με άλλα νεανικά ποιήματά του, τα οποία ενσωματώνονται πλέον στο κυρίως, και ωριμότερο, έργο του. Η πρώτη του συλλογή, ο Χωματόδρομος κυκλοφόρησε το 1954, μόλις ο ίδιος είχε επιστρέψει από τις εξορίες, στη Μακρόνησο και τον Αι-Στράτη. Ακολουθεί, μετά από εννέα ολόκληρα χρόνια (1963) η Μαθητεία, με χρονολογική ένδειξη «1952-1962» και, ενώ πρόκειται για ιδιωτική έκδοση, εμφανίζεται ως βιβλίο του ανύπαρκτου εκδοτικού οίκου «Πρίσμα». Εξ ίσου ανύπαρκτος ήταν και ο εκδοτικός οίκος «HomoHumanus» της ποιητικής συλλογής Ευθύτης οδών, που κυκλοφόρησε το 1959 ο Άρης Αλεξάνδρου. Συνήθειες κρατουμένων…

Ήδη η Μαθητεία τοποθετεί κατά δύο χρόνια νωρίτερα από τον Χωματόδρομο τη χρονική αφετηρία του ποιητή. Η αφετηρία αυτή θα απομακρυνθεί κατά ακόμη τέσσερα χρόνια όταν, το 1976, κυκλοφόρησε ο χωρίς συνέχεια συγκεντρωτικός τόμος Ποιήματα Ι, με χρονολογική ένδειξη «1948-1954». Το χρονικό άνοιγμα τεντώνεται ακόμη περισσότερο προς τα πίσω με τον σημερινό πρώτο τόμο, ο οποίος τοποθετεί, οριστικά πλέον, τις ποιητικές απαρχές του Πατρίκιου στο έτος 1943. Σ’ αυτές τις χρονικές οπισθοχωρήσεις πρέπει να προσθέσει κανείς ανάλογους χειρισμούς και στην κατάταξη των ποιημάτων μέσα σε κάθε συλλογή, και μάλιστα με παλινδρομικές κινήσεις. Ποιήματα μετακινούνται από βιβλίο σε βιβλίο, αναδημοσιεύονται από συλλογή σε συλλογή, αλλάζουν συλλογές, κατατάσσονται σε άλλες ενότητες, διαφορετικές από εκείνες της πρώτης τους εμφάνισης. Στον τόμο του 1976 ο Τίτος είχε φροντίσει να προλάβει τις πιθανές απορίες του αναγνώστη του γύρω από το θέμα αυτό, με την ακόλουθη προειδοποίηση: «Η κατάταξη είναι χρονολογική, σε διαδοχικές ενότητες, όπως θα μπορούσαν ίσως να είχαν εκδοθεί χωριστά και στην ώρα τους, αν οι συνθήκες το επέτρεπαν, αν υπήρχαν οι εκδοτικές δυνατότητες, αν το υλικό δεν έμενε για χρόνια σκορπισμένο εδώ κι εκεί, αν είχε έγκαιρα διατεθεί ο αναγκαίος χρόνος για το ξανακοίταγμα και την επανεκτίμησή του». Κάποτε οι ενότητες για τις οποίες γίνεται λόγος αξιώνονται ιδιαίτερη, αυτοτελή έκδοση που τις αποκαθιστά στην επιθυμητή από τον ποιητή μορφή, όπως συνέβη με τις Αντιδικίες (1981) και τις Παραμορφώσεις (1989). Για τις Παραμορφώσεις θέλω να προσθέσω ότι θα άξιζε να γίνει μια μελέτη που θα ανίχνευε τις εσωτερικές συγγένειές τους με τα πεζά έχει συμπεριλάβει ο Πατρίκιος στο βιβλίο του Στην ίσαλο γραμμή (1997).

Οι φαινομενικά σχολαστικές αυτές λεπτομέρειες παραπέμπουν ευθέως στις γενικότερες συνθήκες κάτω από τις οποίες βλάστησε και καρποφόρησε η ποίηση του Πατρίκιου. Από την άποψη αυτή, θα έλεγα πως όχι μόνον το έργο του ποιητή, αλλά και η ίδια του η ζωή καταγράφει τις μεταπολεμικές περιπέτειες του τόπου μας μ’ έναν τρόπο που συνιστά θητεία και μαθητεία στα προβλήματα του καιρού του. Θα πρότεινα να προσεγγίζουμε του λοιπού, εννοώ μετά την τωρινή συγκεντρωτική έκδοση, την ποίηση του Πατρίκιου σαν μια ενιαία, συνολική μαρτυρία, σαν μια χρονογραφία των τελευταίων δεκαετιών, στην οποία οι επιμέρους συλλογές, διατηρώντας την αυτοτέλειά τους, συμβάλλουν στην τελική διαμόρφωση και στην ολοκλήρωση μιας σταθερής αντίληψης και ενός αμετακίνητου οράματος, τόσο για την ίδια τη ζωή όσο και για την ποιητική δημιουργία. Γι’ αυτή τη στάση του ποιητή-μάρτυρα της εποχής του έχουμε ορισμένα ανάλογα παραδείγματα στη νεότερη λογοτεχνία μας. Αναφέρω πρόχειρα δύο: την περίπτωση του Γιώργου Σεφέρη, με τα διαδοχικά Ημερολόγια καταστρώματος και του Μανόλη Αναγνωστάκη με τις εξ ίσου διαδοχικές Εποχές του. Με το σκεπτικό αυτό, δε βρίσκω καθόλου τυχαία ή αμήχανη την επανάληψη της λέξης «μαθητεία» σε δύο από τις εκτενέστερες μέχρι σήμερα συλλογές του Πατρίκιου. Θα συμπλήρωνα, μάλιστα, ότι εκείνη η περίπου απρόσεχτη και ουδέτερη λέξη «ξανά» στη δεύτερη απ’ αυτές τις συλλογές, κρύβει όλη την πίκρα και όλο τον καημό του ποιητή, στην προσπάθειά του να αντιληφθεί εκ νέου τον κόσμο των ημερών του και να συμφιλιωθεί μαζί του.

Κατά τα τελευταία χρόνια, όσο κι αν έχουμε λίγο ως πολύ τακτοποιήσει γραμματολογικώς την πρώτη μεταπολεμική ποιητική γενιά, εξακολουθώ να μένω με την εντύπωση ότι δε διαθέτουμε ακόμη επαρκείς εργασίες που θα αναδείκνυαν την ποικιλομορφία και τις ιδιαιτερότητες των σημαντικότερων εκπροσώπων της. Ο Πατρίκιος ανήκει στην ομάδα εκείνη η οποία, κατά τον εύστοχο, επιγραμματικό και καθιερωμένο πια χαρακτηρισμό του Δ.Ν. Μαρωνίτη, εκφράζει την πολιτική και ποιητική ηθική της γενιάς αυτής. Για την περίπτωση του Πατρίκιου βρίσκω χαρακτηριστικό τον τρόπο με τον οποίον ο ποιητής περνάει από τα ποιήματα της εξορίας στα ποιήματα της ψυχολογίας του εξόριστου όταν γυρίζει από την εξορία και προσπαθεί να ενταχθεί σε μιαν, εντός εισαγωγικών, ήρεμη και ειρηνική ζωή –όπως αποτυπώνεται η ψυχολογία αυτή στην ενότητα που επιγράφεται «Χρόνια της ασφάλτου»- και από κει στις αντιφάσεις προσαρμογής, που εκφράζονται στην ενότητα «Αντιδικίες», για να κατασταλάξουν στο εφιαλτικό κλίμα των Παραμορφώσεων. Νομίζω ότι πρέπει κάποτε να συνεξετάσουμε πώς οι ποιητές της αριστεράς μετακινούνται από το όραμα της επανάστασης προς την ποιητική της καθημερινότητας, τι στοιχεία διατηρούν από το εκφραστικό και ιδεολογικό τους οπλοστάσιο και προς τα πού οι ίδιοι προσανατολίζουν τη θεματική τους, καθώς μεταβάλλονται και εξομαλύνονται οι δύσκολες εποχές. Αν δεν κάνω λάθος, ο Πατρίκιος είναι ο μόνος από τους ποιητές της αριστεράς, ο οποίος, λόγω των πολύχρονων παραμονών του στο εξωτερικό και λόγω της ευρωπαϊκής, με την ευρύτερη έννοια, παιδείας του προσπαθεί να ασκήσει την ελληνική ματιά του στον ευρωπαϊκό χώρο, να γράψει δηλαδή ποιήματα εμπνευσμένα από μνημεία, τόπους και ανθρώπους που συναντά στις περιπλανήσεις του.

Ολόκληρη η γενιά του Τίτου Πατρίκιου άρθρωσε με συνέπεια και επιμονή έναν ποιητικό λόγο περιγραφικό και αναλυτικό, χωρίς ερμητικά νοήματα και δυσκολονόητους συμβολισμούς. Τα βιώματα των ποιητών της γενιάς αυτής υπήρξαν τόσο έντονα και συγκλονιστικά, ώστε τα πάντα πρέπει να ειπωθούν μέχρι την τελευταία λέξη, να μην απομείνουν σκιές και υπονοούμενα, να μη δημιουργηθούν παρανοήσεις, αλλά και να αποδοθεί σωστά, με πάσα λεπτομέρεια η ιδιαιτερότητα και το κλίμα κάθε ποιητικού θέματος. Άλλοτε με σύντομα, επιγραμματικά ποιήματα και άλλοτε με εκτενέστερες ενότητες που διακρίνονται για τους ευρύστερνους στίχους τους, ο Πατρίκιος καταθέτει την προσωπική του μαρτυρία για την εποχή του -και για την εποχή μας.

Διάβασα για πρώτη φορά ποιήματά του το 1957 στο περιοδικό Καινούρια Εποχή. Έμειναν από τότε στη μνήμη μου τα δυο σύντομα, επιγραμματικά τετράστιχα, «Causa» και «Πρόφαση». Ένα χρόνο αργότερα, ξανασυνάντησα την υπογραφή του στην Επιθεώρηση Τέχνης κάτω από ένα μακροσκελές ποίημα, τιτλοφορούμενο «Σαββατόβραδο». Ήμουν τότε πεπεισμένος ότι το λατινοπρεπές όνομα Τίτος Πατρίκιος ήταν ψευδώνυμο. Αργότερα, αισθάνθηκα μεγάλη έκπληξη, όταν διαπίστωσα ότι επρόκειτο για κανονικό όνομα, την ίδια ακριβώς έκπληξη που δοκίμασα όταν μου αποκαλύφθηκε ότι το καθόλα αληθοφανές ονοματεπώνυμο Κοσμάς Πολίτης ανταποκρινόταν στο πραγματικό όνομα Πάρις Ταβελούδης, όνομα απολύτως πειστικό για ψευδώνυμο!

Αυτό το παιχνίδι ανάμεσα στην αλήθεια και στην αληθοφάνεια, ανάμεσα σ’ αυτό που θεωρείται αληθές και αμετακίνητο, για να αποδειχτεί τελικώς πλαστό και κίβδηλο, διατρέχει ολόκληρη την ποίηση του Πατρίκιου. Εννοώ το παιχνίδι ανάμεσα στη βιωμένη από τον ίδιον πραγματικότητα και στο ποιητικό του όραμα, μέσα από το οποίο οικοδομεί έναν κόσμο ιδεατό, έτσι όπως θα τον ήθελε ο ίδιος να είναι, διαμορφωμένον από την παιδεία του και την ποιητική του ευαισθησία. Το πρόβλημα της ποιητικής πραγμάτωσης του κόσμου παραμένει, πάντως, εκκρεμές, όπως με επιτυχία το έχει αποτυπώσει πολύ νωρίς ο ποιητής στο ποίημά του «Αλληγορία» της συλλογήςΠροαιρετική στάση (1975):

Σαν έπεσε η βαλανιδιά 
άλλοι κόψανε ένα κλαδί, το μπήξανε στο χώμα
 καλώντας για προσκύνημα στο ίδιο δέντρο, 
άλλοι θρηνούσαν σ’ ελεγεία 
το χαμένο δάσος τη χαμένη τους ζωή, 
άλλοι φτιάχνανε συλλογές από ξεραμένα φύλλα
 τις δείχνανε στα πανηγύρια βγάζανε το ψωμί τους,
 άλλοι διαβεβαίωναν τη βλαπτικότητα των φυλλοβόλων 
διαφωνώντας όμως στο είδος ή και στην ανάγκη αναδάσωσης, 
άλλοι, μαζί κι εγώ, υποστήριζαν πως όσο υπάρχουν
 γη και σπόροι υπάρχει δυνατότητα βαλανιδιάς. 
Το πρόβλημα του νερού παραμένει ανοιχτό.

Τέτοιου είδους προβλήματα και προβληματισμούς θέτει η ποίηση του Πατρίκιου. Εναπόκειται πλέον στην κριτική, μα και στις γενιές που έρχονται, να εξετάσουν τις εκκρεμότητες ή τις λύσεις αυτών των προβλημάτων και να δώσουν τις δικές τους απαντήσεις. Όχι απαντήσεις έτοιμες, ούτε ησυχασμένες. Γιατί, όπως λέει ο ίδιος ο ποιητής Οι έτοιμες, ησυχασμένες απαντήσεις / δε γίνεται πια να με χορτάσουν. 

Η περίπτωσή του συνιστά ένα χαρακτηριστικό και ενδεικτικό δείγμα της πορείας που ακολούθησαν οι πιο σημαντικοί εκπρόσωποι της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, οι οποίοι στο σύνολό τους είχαν χαρακτηριστεί κάποτε ως κατ’ εξοχήν ή αποκλειστικώς πολιτικοί ποιητές. Αν εξαιρέσουμε τους ασφυκτικά στρατευμένους ποιητές της ελληνικής αριστεράς, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν και παρέμειναν ελάσσονες (με μοναδική εξαίρεση τον ώριμο Ρίτσο), αυτοί που εκφράσανε την «πολιτική και ποιητική ηθική» της γενιάς τους αντιλήφθηκαν και αισθάνθηκαν πολύ έγκαιρα τους τριγμούς στο φαινομενικά αρραγές οικοδόμημα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, καθώς και τις αποπνικτικές δημιουργικές ντιρεκτίβες του και, πολύ έγκαιρα, διαχώρισαν τη θέση τους. 

Περισσότερο και εμφανέστερα ερωτικός από τους δυο συνοδοιπόρους του, τον Άρη Αλεξάνδρου και τον Μανόλη Αναγνωστάκη, ο Τίτος Πατρίκιος, (όπως τουλάχιστον προβάλλει από την αυτοτελή συγκέντρωση των ερωτικών ποιημάτων του υπό τον τίτλο Λυσιμελής πόθος, 2008), έχει από καιρό στρέψει την ευαισθησία του προς μιαν ανθρωποκεντρική θεματική, διατηρώντας πάντως την πικρή γεύση των όσων έχει θησαυρίσει ως πείρα και ως διδάγματα ζωής. Τα ποιήματά του της πρώτης περιόδου, εννοώ εκείνα της εξορίας και του εγκλεισμού, διατηρούν σήμερα, όπως συμβαίνει και με τα αντίστοιχα του Αλεξάνδρου, την αξία της άμεσης μαρτυρίας για μια δίσεκτη εποχή που έχει περιέλθει στη δικαιοδοσία της Ιστορίας. Αναγνωρίζοντας τις οφειλές του στον Γιάννη Ρίτσο, ο Πατρίκιος εξακολουθεί να γράφει και να εκφράζεται με αφοπλιστική αμεσότητα, χωρίς να κρύβει τις πληγές του και χωρίς να κραυγάζει προκειμένου να δηλώσει όσα κάποτε δεν φαίνονται στην επιφάνεια. Όπως είχε σημειώσει ο Δ.Ν. Μαρωνίτης σχολιάζοντας τη συλλογή Η αντίσταση των γεγονότων, «τα νέα ποιήματα του Τίτου δεν κρύβονται• λένε όσα έχουν να πουν, μετατρέποντας την εσωστρέφεια σε επικοινωνιακή εξωστρέφεια. Από την άποψη αυτή», συνεχίζει, «ο αναγνώστης δεν κινδυνεύει να παγιδευτεί σε ατμοσφαιρικά νεφελώματα».

Εδώ και αρκετόν καιρό έχει διατυπωθεί η άποψη να παραμερίσουμε τον αποκλειστικό και ασφυκτικό πολιτικό χαρακτήρα με τον οποίον αντιμετωπίζαμε πολλούς ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς και να αναμετρηθούμε με την αμιγώς ποιητική πλευρά του έργου τους, καθώς και με τα συναφή εκφραστικά προβλήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν κάτω από τις δεδομένες συνθήκες της εποχής τους. Έτσι κι αλλιώς, ο Τίτος Πατρίκιος εγκαίρως αποστασιοποιήθηκε από τις κομματικές αγκυλώσεις, πολλά χρόνια πριν τις κοσμογονικές πολιτικές αλλαγές της δεκαετίας του 1990. Ο ποιητής τον οποίον τιμούμε απόψε, ο πλέον παραγωγικός και δημιουργικός της γενιάς του, ευτύχησε να γευτεί την εντόπια αλλά και τη διεθνή αναγνώριση, όπως μαρτυρούν οι διαδοχικές μεταφράσεις και εκδόσεις έργων του στο εξωτερικό. Θαλερός και πάντα μάχιμος, αποτελεί ένα πολύ ενδιαφέρον κομμάτι της ζωντανής ιστορίας του τόπου μας κατά τα τελευταία εβδομήντα χρόνια.

Η εισήγηση αυτή παρουσιάστηκε σε εκδήλωση-αφιέρωμα των Ανθέων της Πέτρας στον Τίτο Πατρίκο στο πλαίσιο των Γιορτών της Πέτρας 2018 τον Αύγουστο του 2018 στα Λαγκάδια Αρκαδίας.

About the Author

Άνθη της Πέτρας

newlogo23Μη κερδοσκοπικό Σωματείο
«Φίλοι Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής -
ΑΝΘΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ»
Διεύθυνση:
28ης Οκτωβρίου 55
Νέα Πεντέλη Τ.Κ. 15236

 

Ακολούθησέ μας

Facebook
Twitter
YouTube
Googleplus

 

Newsletter