Ακόμη λίγα για τον Τίτο Πατρίκιο

Ακόμη λίγα για τον Τίτο Πατρίκιο

«Διαβάζω τα ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου και περνούν από μπροστά μου οι πιο διαφορετικές διαστάσεις: οι αμφιβολίες του έρωτα, τα πάνω-κάτω της Ιστορίας, ο τρόπος που γερνάει το σώμα όχι όμως και οι μνήμες του, η γενιά του πατέρα μου και της πρόσκρουσης στη βία και στην πίστη. Διαβάζω τα ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου και νιώθω να πλουτίζω σχεδόν δωρεάν μαθήματα “ποιητικής και πολιτικής ηθικής” που έλεγε ο Μαρωνίτης. Και τι σύγχρονος και φρέσκος είναι ο ανθρωπισμός αυτής της ποίησης – στο πώς κατευθύνεται προς την αλήθεια, με ευγένεια μεν αλλά χωρίς αβροφροσύνη για αυταπάτες». Αυτά ανήρτησε πρόσφατα στο face-book, διαβάζοντας τη δίτομη έκδοση με τα ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου, o Νικόλας Σεβαστάκης, άνθρωπος με γνώση, με λόγο, με άποψη. Σε δέκα αράδες, ο Σεβαστάκης τα λέει όλα.

Λίγο θα αναφερθώ πιο κάτω σε κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Τίτου Πατρίκιου, που έτσι κι αλλιώς την εισπράττει κανείς άμεσα, χωρίς να του είναι απαραίτητα τα ερμηνευτικά κλειδιά. Θα μιλήσω, κυρίως, για τον Τίτο ως φίλο και άνθρωπο της παρέας και θα αποκαλύψω προσωπικές στιγμές που δείχνουν το χιούμορ και την ευφρόσυνη πλευρά του χαρακτήρα του. Ελπίζω να μη μου θυμώσει.

Στα νιάτα μας, αλλά και στα ωριμότερα χρόνια, ανησυχούσαμε κάθε φορά που γνωρίζαμε από κοντά άνθρωπο των γραμμάτων. Ο φόβος μας ήταν μήπως η κοινωνική ή, κυρίως, η φιλική συνάφεια μαζί του αλλοίωνε την ιδέα που είχαμε σχηματίσει για τον άνθρωπο, μέσα από τα γραπτά του. Και δεν ήταν λίγες οι φορές που συνέβαινε. Με τον Τίτο γίνεται το ακριβώς αντίθετο, ο άνθρωπος είναι ισάξιος αν όχι ανώτερος της σπουδαίας του γραφής.

Μιλώντας για τον Τίτο δεν μπορείς να μην αναφερθείς και στη Ρένα. Τη Ρένα Σταυρίδη, την κοπέλα «που η ομορφιά της / πριν από τόσα χρόνια / είχε θαμπώσει» τον ποιητή. Να πώς συμπυκνώνει ο ίδιος την παρουσία της στη ζωή του, στα «Τρία ποιήματα για τη Ρένα» από τη συλλογή του Συγκατοίκηση με το παρόν. «Μια σύντομη ζωή γυναίκας / πέρασε σαν αστραπή / μέσα από τη δική μου / για να την κάνει πιο ζωή / να βεβαιώσει πως το φως / όσο κι αν όλα αρχίζουν / και τελειώνουν με σκοτάδι / πάντοτε βρίσκει τρόπους / να επανέρχεται και να φωτίζει.».

Φιλόξενο και ανοιχτό ήταν πάντα το σπίτι της Ρένας Σταυρίδη και του Τίτου Πατρίκιου. Οι μακαρονάδες άλε βόγκολε του Τίτου και το μπουργκινιόν της Ρένας αξέχαστα. Η φίλη μου η Θεοδώρα, διαμαρτυρόμενη για τα λουκούλλεια τραπέζια με τα δεκάδες ετερόκλητα φαγητά (ήταν πολύ του συρμού μετά τη μεταπολίτευση), από όπου όλοι φεύγαμε βαρυστομαχιασμένοι, έλεγε χαρακτηριστικά: Όταν με καλείς στο σπίτι σου, έχεις υποχρέωση να με προστατεύσεις, δεν μπορεί να με βάζεις σε τόσους πειρασμούς. Τα τραπέζια λοιπόν του Τίτου και της Ρένας ήταν η απόλυτη προστασία του καλεσμένου, καμία υπερβολή∙ έμφαση δινόταν μόνο στο καλό κρασί, κατά προτίμηση κόκκινο.

Με το γνωστό και ανεξάντλητο χιούμορ της η Ρένα έλεγε: «Του Τίτου του αρέσει πάντα να έχουμε κι άλλους στο τραπέζι και όλο και κάποιον μου κουβαλάει από το δρόμο. Πηγαίνει στο κέντρο της πόλης, συναντάει γνωστό την ώρα που γυρίζει και τον προσκαλεί με μεγάλη ευκολία “πάμε σπίτι να φάμε ψάρια”. Τα ψάρια που υπόσχεται, βέβαια, μπορεί να είναι τρεις γόπες ή τέσσερα μπαρμπούνια που μας έχουν μείνει από την προηγούμενη!».

Για τη Ρένα, που τόσο άδικα έφυγε από τη ζωή, και την ξεχωριστή προσωπικότητά της, θέλω κάποτε να γράψω ένα κείμενο. Ήταν από τους ανθρώπους που σφραγίζουν όσους τους γνωρίσουν. Η ευφυΐα, το χιούμορ και οι ατάκες της, η διαλεκτική της καθημερινής ζωής θα μπορούσα να πω, αποτελούν συχνά, για μένα, σημεία αναφοράς. «Καμία Ελληνίδα δεν χωρίζει, αν δεν έχει βρει τον αντικαταστάτη», έλεγε. «Όταν με καλείς στο σπίτι σου, θα με περιποιηθείς, όπως κάνω εγώ όταν σε καλώ στο δικό μου. Δεν θα σηκωθώ να βοηθήσω» συμπλήρωνε, προς μεγάλη μου ευχαρίστηση, που γινόμουν έξαλλη, όταν όλες οι γυναίκες του τραπεζιού προθυμοποιούνταν να συμβάλουν στον περιορισμό της «ταλαιπωρίας» μου και βραχυκύκλωναν μιαν απλή διαδικασία της νοικοκυράς που ξέρει τις βολές της. Αυτοπροστατευόμενη στις κακές ώρες, δεν σκάλιζε να μάθει την αλήθεια «Ό,τι δεν ξέρω, δεν υπάρχει», συνήθιζε να λέει, «είδαμε και την κατάληξη του Οιδίποδα».

Οι στενοί φίλοι και κυρίως όσοι ήταν μόνοι τους, χωρίς οικογένεια, ήξεραν ότι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και το βράδυ της Ανάστασης το σπίτι των Πατρίκιων θα τους πρόσφερε φιλοξενία και οικογενειακή θαλπωρή. Η πατροπαράδοτη γαλοπούλα ή η μαγειρίτσα, κατά περίσταση, περίμεναν στο τραπέζι. Γλέντι τρικούβερτο ακολουθούσε, στο οποίο το ρυθμό και το τέμπο έδινε πάντα η Ρένα, μοναδική οικοδέσποινα. Μαγείρευε, στόλιζε το σπίτι και το τραπέζι, περιποιόταν τους καλεσμένους, χόρευε, τραγουδούσε και γέμιζε τον τόπο με την εντυπωσιακή της παρουσία. Ο Τίτος δραστήρια παρών σε όλα.

Πολλά τα ευδιάκριτα ή με τον χρόνο αναδυόμενα χαρακτηριστικά του Τίτου Πατρίκιου. Τα παραθέτω χωρίς τάξη: ευφυής, στοχαστικός, ευγενής, πολύγλωσσος, πολυταξιδεμένος, χαριτωμένος, δεινός συζητητής με επιχειρήματα και ενστάσεις, ανεξέλεγκτα επιθετικός στις αδικίες και τα παράλογα, σε εγρήγορση ανά πάσα στιγμή. Γνώστης της ιστορίας και των ανατροπών της. Θυμάμαι μία νηφάλια και αποδεικτική του συνέντευξη στο Βήμα FM 99,5, τον Ιούνιο του 2015 για το δημοψήφισμα. Εάν δεν είχαν από την κατάχρηση φθαρεί οι λέξεις θα έλεγα, χωρίς δισταγμό, ότι ο Τίτος Πατρίκιος είναι ένας αναγεννησιακός καθολικός άνθρωπος, ένας homo universalis. Είναι αξιοθαύμαστος ο τρόπος με τον οποίον θυμάται τις πόλεις που επισκέφθηκε και τα μουσεία που είδε. Μπορεί να σε ξεναγήσει με λεπτομέρειες και αναγωγές ειδικού, σε αρχαιολογικούς χώρους και εκθέματα μουσείων, όπου έχει ξαναπάει. Μπορεί ακόμη να σου υποδείξει τι δεν πρέπει με τίποτε να χάσεις, σε καινούργιο τόπο που πας και εκείνος έχει κάποτε περάσει από κει. Τον έχω απολαύσει στη Φλωρεντία, στη Ρώμη, στο Μιλάνο. Το χιούμορ του βέβαια σφραγίζει κάθε στιγμή και αποφορτίζει κάθε ένταση. Με την ίδια αγέραστη μνήμη θυμάται τα βιβλία που διάβασε, τις ταινίες που είδε, τα περιστατικά που έζησε, και διαθέτει την ικανότητα να επιχειρηματολογεί και να αντλεί από παντού υποστηρικτικό υλικό για να τεκμηριώσει τις θέσεις του.

Στην ποίηση του Πατρίκιου, βιωματική και συχνά αυτοβιογραφική, δεν είναι ο κόσμος της απλής εμπειρίας που μετρά, αλλά η βεβαιότητα της όποιας διάστασης μπορεί να της δώσει αυτός που την απολαμβάνει ή την υφίσταται. Στα τελευταία του βιβλία Συγκατοίκηση με το παρόν και Σε βρίσκει η ποίηση, ένα ισοζύγιο ζωής και έργου, συμπεριλαμβάνονται ποιήματα ποιητικής, αναστοχασμού, προσωπικού απολογισμού, πολιτικής και κοινωνικής εγρήγορσης. Με εξομολογητικό χαρακτήρα και φιλοσοφική διάθεση προσπαθεί να οριοθετήσει τις αφορμές και τα κίνητρα του ποιητικού λόγου, να ανιχνεύσει την ουσία και την αναγκαιότητά του. Ανασκαλεύει το ποιητικό σύμπαν ψάχνοντας να βρει τα συστατικά του υλικά, ως δημιουργίας ή ως αγαθού αναγνωστικής απόλαυσης, που ανταμείβει όσους τον επιζητούν με υπομονή και αφοσίωση. Τα ποικίλα και πλούσια βιώματα του Πατρίκιου δίνονται με λόγο μεστό, μουσικό και πολυσήμαντο. Η μουσική επανάληψη λέξεων, οι αντιθετικές και αντιφατικές καταστάσεις, τα αναπάντητα ερωτήματα, ο ρητορικός τόνος που δεν υπερβάλλει, ο αφηγηματικός χαρακτήρας που δεν βλάπτει τον ρυθμό, είναι μερικά από τα γνωρίσματα της ποίησής του.

Σε ένα δεκαήμερο τουρ στην Ιταλία, έξι ποιητές από την πρώτη και τη δεύτερη μεταπολεμική γενιά και τη γενιά του ’70 (Τίτος Πατρίκιος, Κική Δημουλά, Μάρκος Μέσκος, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Μιχάλης Γκανάς και εγώ ως Τζένη Μαστοράκη, που δεν κατάφερε να μας ακολουθήσει), ύστερα από ένα εξοντωτικό ταξίδι με το τρένο, είμαστε περαστικοί, για λίγες ώρες, από τη Φλωρεντία. «Παιδιά, πρέπει να δούμε, οπωσδήποτε, το σπίτι του Δάντη. Αξίζει τον κόπο, εδώ δίπλα είναι», λέει ο Τίτος. Μπαίνει μπροστά και ποιος τον φτάνει. Ακαταπόνητος γαρ. Προχωράμε και προχωράμε και πουθενά. Ξαφνικά, σταματά σε μία γωνία: Εδώ είναι, αναφωνεί. Αλλά οποία απογοήτευσις. Το σπίτι είναι καλυμμένο με λινάτσες, γιατί επισκευάζεται. Το κοιτάμε απελπισμένοι και ετοιμαζόμαστε να φύγουμε. Βλέπουμε τότε τον Τίτο να κατευθύνεται σε ένα κρηπίδωμα με το άγαλμα του Δάντη επάνω. «Παιδιά, παιδιά, ελάτε να βγάλουμε μία φωτογραφία, δίπλα στο συνάδελφο», λέει. Ξεχάσαμε την κούραση αμέσως και βάλαμε τα γέλια. Πέρυσι πετούσαμε για την Κύπρο προκειμένου να συμμετάσχουμε στο 3ο Συμπόσιο Σεφέρη στην Αγία Νάπα. Ξεκινήσαμε με καλό καιρό, αλλά στη συνέχεια το αεροπλάνο είχε πολλές και ενοχλητικές αναταράξεις. Κάποια κυρία της παρέας φοβόταν παθολογικά. Θέλοντας να τη διασκεδάσει ο Τίτος της αφηγήθηκε πώς ξεκινά η Μυστηριώδης Νήσος του Ιουλίου Βερν. Βρίσκονται οι πέντε ήρωες μέσα σε ένα αερόστατο που αρχίζει να κινείται περίεργα, της λέει. Ανερχόμεθα; Ερωτά ο ένας; Ουχί. Του απαντά ο άλλος. Κατερχόμεθα; Επιμένει. Ούτε, του λέει. Έτι χειρότερον, πίπτομεν. Και η έμφοβος κυρία γέλασε.

Θα μπορούσαν να μην έχουν τελειωμό τα περιστατικά αυτά, αλλά θα σταματήσω, επειδή πάντα θυμάμαι την απάντηση που έδωσε ένας Γάλλος ακαδημαϊκός, όταν τον ρώτησαν αν ενοχλείται, βλέποντας στις διαλέξεις του τους ακροατές να κοιτάζουν κάθε λίγο τα ρολόγια τους: «Όχι, αυτό δεν με ενοχλεί καθόλου», απάντησε, «εκείνο, που με πειράζει όμως αφάνταστα, είναι όταν βλέπω κάποιον, κάθε τρεις και λίγο, να φέρνει το ρολόι του στ’ αυτί του, για να διαπιστώσει αν σταμάτησε». Θα κλείσω λοιπόν με κάποιες συγκεφαλαιωτικές παρατηρήσεις για τη ζωή και το έργο του Τίτου Πατρίκιου, του διανοούμενου ποιητή με την ευρωπαϊκή παιδεία και την πλούσια πολιτισμική σκευή. Στοχασμοί, ιδέες, αναθεωρήσεις και στάσεις ζωής συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο, ένα πλέγμα προσωπικής, πολιτικής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Ο Τίτος Πατρίκιος μεταφέρει την κατασταλαγμένη πείρα του και αφήνει στον αναγνώστη τις απαντήσεις πάνω σε καίρια ζητήματα της εποχής μας. Ο ίδιος συχνά αναθεωρεί και αναπροσαρμόζει τη σκέψη του, κατά το Ηρακλείτειο «Τα πάντα ρει». Στο πεζό του Ο πειρασμός της νοσταλγίας, αναλογιζόμενος το γνωστό επίγραμμα που έχει χαραχτεί στον τάφο του Καζαντζάκη: Δεν ελπίζω τίποτα / δεν φοβάμαι τίποτα / είμαι ελεύθερος, το οποίο, όπως ομολογεί, τον είχε συνεπάρει παλαιότερα, με μεταγενέστερη σκέψη δεν διστάζει να το ανατρέψει: «Από καιρό πια λέω το αντίθετο: Πάντα ελπίζω σε κάτι / πάντα φοβάμαι για κάτι / πάντα προσπαθώ να είμαι ελεύθερος».

Τίτο αγαπημένε, σε ευχαριστούμε πολύ που υπάρχεις στη ζωή μας.

Η εισήγηση αυτή παρουσιάστηκε σε εκδήλωση-αφιέρωμα των Ανθέων της Πέτρας στον Τίτο Πατρίκο στο πλαίσιο των Γιορτών της Πέτρας 2018 τον Αύγουστο του 2018 στα Λαγκάδια Αρκαδίας.

About the Author

Μαρίας Στασινοπούλου

Μαρίας Στασινοπούλου

Φιλόλογος - Κριτικός Λογοτεχνίας

Άνθη της Πέτρας

newlogo23Μη κερδοσκοπικό Σωματείο
«Φίλοι Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής -
ΑΝΘΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ»
Διεύθυνση:
28ης Οκτωβρίου 55
Νέα Πεντέλη Τ.Κ. 15236

 

Ακολούθησέ μας

Facebook
Twitter
YouTube
Googleplus

 

Newsletter